Quy trình làm việc với người chấp bút: từ câu chuyện đến bản thảo

Quy trình làm việc với người chấp bút: từ câu chuyện đến bản thảo

Nhiều người nghĩ thuê người chấp bút nghĩa là mình kể câu chuyện, rồi giao phần còn lại cho người viết. Nhưng một cuốn sách không thể có chiều sâu nếu chính tác giả đứng ngoài quá trình tạo ra nó.

Người chấp bút có thể giúp bạn khai mở câu chuyện, sắp xếp lại chất liệu, xây dựng cấu trúc và chuyển những gì bạn đã sống, đã làm, đã học thành một bản thảo hoàn chỉnh.

Nhưng trải nghiệm, tri thức, cảm xúc và tiếng nói trung tâm của cuốn sách vẫn phải đến từ chính tác giả.

Vì vậy, chấp bút không phải là một công việc “viết thay”.

Đó là một quá trình hợp tác có cấu trúc giữa tác giả và người viết.

Nếu bạn chưa rõ chấp bút là gì, có thể đọc trước bài Chấp bút là gì? Một cuốn sách được chấp bút như thế nào? để hiểu rõ hơn vai trò của người chấp bút.

1. Bước đầu tiên không phải viết, mà là làm rõ cuốn sách

Khi một người nói với chúng tôi:

“Tôi muốn viết một cuốn sách.”

Câu hỏi tiếp theo không nên là:

“Cuốn sách đó dài bao nhiêu trang?”

Điều quan trọng hơn là phải làm rõ:

• Bạn đang viết cuốn sách này cho ai?
• Bạn muốn người đọc nhận được điều gì?
• Nội dung trung tâm là gì?
• Bạn muốn kể câu chuyện từ góc nhìn nào?
• Cuốn sách phục vụ mục tiêu gì?

Trong thực tế, có không ít người bước vào cuộc trao đổi với cảm giác rằng mình đã có một ý tưởng khá rõ.

Nhưng sau khi nói chuyện sâu hơn, họ mới nhận ra ý tưởng đó vẫn còn nhiều khoảng trống.

Có người có rất nhiều câu chuyện nhưng chưa biết câu chuyện nào nên đưa vào sách.

Có người có chuyên môn rất tốt nhưng chưa biết tổ chức tri thức thành một mạch mà người đọc có thể theo dõi.

Có người muốn kể cả cuộc đời mình, nhưng chưa xác định được đâu mới là thông điệp cốt lõi.

Ở giai đoạn này, giá trị quan trọng không phải là bắt đầu viết ngay.

Mà là giúp tác giả nhìn rõ hơn:

Mình đang viết cuốn sách nào?

2. Từ ý tưởng đến đề cương: tạo bộ xương cho cuốn sách

Sau khi mục tiêu, độc giả và hướng nội dung đã rõ hơn, bước tiếp theo là xây dựng đề cương.

Đề cương không chỉ là một danh sách tên chương.

Một đề cương tốt phải cho thấy:

• cuốn sách gồm những phần nào;
• từng chương đảm nhiệm vai trò gì;
• câu chuyện phát triển theo thứ tự nào;
• nội dung nào cần xuất hiện trước;
• nội dung nào cần để lại phía sau;
• người đọc được dẫn từ điểm A tới điểm B như thế nào.

Tùy loại sách, cấu trúc có thể đi theo nhiều mạch khác nhau.

Có cuốn đi theo timeline.

Có cuốn đi theo nguyên nhân – kết quả.

Có cuốn đi theo hành trình cảm xúc.

Có cuốn lại được tổ chức theo một hệ thống kiến thức hoặc phương pháp chuyên môn.

Theo kinh nghiệm làm việc của LIBs, đây là một trong những bước cần được làm kỹ nhất trước khi bước sâu vào quá trình viết.

Bởi sửa tên một chương hoặc chuyển vị trí một chương là một chuyện.

Nhưng khi bản thảo đã được phát triển khá xa mà tác giả muốn thay đổi hoàn toàn hướng đi, cấu trúc hoặc mục tiêu của cuốn sách thì đó có thể không còn là một chỉnh sửa nhỏ nữa.

Nó gần với việc xây lại một bản thảo khác.

Vai trò của tác giả ở bước này

Tác giả cần đọc kỹ, trao đổi kỹ và thực sự hiểu cấu trúc trước khi xác nhận đề cương.

Đừng duyệt đề cương chỉ vì “nhìn có vẻ ổn”.

Hãy tự hỏi:

• Đây có đúng là câu chuyện mình muốn kể không?
• Thứ tự này có đúng với cách mình muốn người đọc tiếp nhận không?
• Có phần nào đang bị thiếu?
• Có chương nào không thực sự phục vụ mục tiêu cuốn sách?

Làm kỹ ở đề cương thường giúp giảm rất nhiều thay đổi lớn về sau.

3. Phỏng vấn: nơi chất liệu thật được mở ra

Sau khi đề cương đã rõ, quá trình khai thác bắt đầu.

Một buổi phỏng vấn chấp bút không nhất thiết phải diễn ra trong một studio cầu kỳ.

Đó có thể là:

• một phòng họp;
• một không gian làm việc riêng;
• một quán cà phê đủ yên tĩnh;
• hoặc nơi tác giả cảm thấy thoải mái để chia sẻ.

Điều quan trọng là người được phỏng vấn cần tập trung.

Nếu vừa trò chuyện vừa xử lý tin nhắn, nghe điện thoại hoặc giải quyết công việc khác, mạch cảm xúc rất dễ bị đứt.

Và trong chấp bút, mạch cảm xúc rất quan trọng.

Không có một bộ câu hỏi dùng cho tất cả các cuốn sách

Mỗi cuốn sách là một câu chuyện khác nhau.

Mỗi tác giả có một trải nghiệm khác nhau.

Vì vậy, người chấp bút không thể chỉ cầm một danh sách câu hỏi cố định rồi lần lượt hỏi từ trên xuống.

Câu hỏi cần bám vào:

• đề cương;
• nội dung chương;
• câu chuyện tác giả vừa kể;
• những điểm còn thiếu;
• những chi tiết có tiềm năng đào sâu.

Ở bước này, người phỏng vấn gần giống một người host.

Họ phải biết mình đang hỏi điều gì.

Và quan trọng hơn:

Họ phải biết mình hỏi câu đó để tác giả nói ra điều gì.

Một câu hỏi đúng có thể giúp tác giả nhớ lại một tình tiết tưởng đã quên.

Một câu hỏi mở đúng lúc có thể khiến câu chuyện đi sâu hơn rất nhiều so với câu trả lời ban đầu.

Ngược lại, những câu hỏi hời hợt hoặc không đúng mạch có thể khiến tác giả mất cảm xúc và chất liệu trở nên rất nông.

4. Tác giả cần chuẩn bị bao nhiêu tư liệu?

Nhiều người nghĩ trước khi thuê chấp bút phải tập hợp đầy đủ:

• bài viết cũ;
• ảnh;
• video;
• hồ sơ;
• timeline cuộc đời;
• tài liệu chuyên môn;
• nhật ký;
• hàng loạt dữ liệu khác.

Những tư liệu đó rất hữu ích.

Nhưng theo cách LIBs tiếp cận, bạn không nhất thiết phải có tất cả chúng trước buổi phỏng vấn đầu tiên.

Nguồn chất liệu quan trọng nhất vẫn là cuộc trò chuyện với tác giả.

Sau khi khai thác, các tư liệu bổ sung có thể được sử dụng để:

• đối chiếu thông tin;
• kiểm chứng;
• đào sâu thêm một sự kiện;
• bổ sung bối cảnh;
• tìm thêm chi tiết;
• khơi lại mạch cảm xúc.

Điều quan trọng là tác giả phải sẵn sàng chia sẻ những gì mình thực sự có.

5. Từ file ghi âm đến những chương sách

Ngày trước, nghề chấp bút có một công việc thường được gọi là “rã băng”.

Người viết phải nghe lại file ghi âm, chuyển nội dung thành chữ, nhớ lại ngữ cảnh, rồi bắt đầu tổ chức chất liệu để viết.

Ngày nay, công nghệ đã giúp giảm đáng kể nhiều thao tác cơ học trong quá trình đó.

Nhưng công nghệ không tự quyết định được:

• chi tiết nào đáng giữ;
• câu chuyện nào thực sự quan trọng;
• phần nào bị trùng;
• câu nào chỉ là lời kể lan man;
• đoạn nào cần đào sâu;
• chất liệu nào thuộc chương nào;
• đâu là mạch cảm xúc cần được giữ lại.

Đó vẫn là phần công việc đòi hỏi khả năng hiểu câu chuyện và tư duy biên tập của người viết.

Sau phỏng vấn, chất liệu cần được xử lý, phân loại và phát triển thành nội dung theo đề cương đã thống nhất.

Có những đoạn được giữ lại.

Có những đoạn cần rút gọn.

Có những ý cần viết rõ hơn.

Có những phần cần hỏi thêm tác giả.

Và có những chi tiết tưởng rất nhỏ nhưng lại trở thành một trong những đoạn đắt giá nhất của cuốn sách.

6. Viết sao để bản thảo vẫn mang giọng của tác giả?

Đây là một trong những câu hỏi quan trọng nhất của nghề chấp bút.

Nếu người viết có văn phong tốt nhưng bản thảo hoàn toàn không giống con người đứng tên trên cuốn sách thì đó vẫn là một vấn đề.

Mục tiêu của người chấp bút không phải biến tác giả thành một người khác.

Người viết có thể giúp nội dung:

• rõ hơn;
• mạch lạc hơn;
• có cấu trúc hơn;
• dễ đọc hơn;
• giàu cảm xúc hơn.

Nhưng khi tác giả đọc lại, họ vẫn cần cảm nhận được:

“Đây là câu chuyện của mình.”

“Đây là cách mình nghĩ.”

“Đây vẫn là mình.”

Ngôn ngữ của cây viết có thể tạo thêm độ mượt và chiều sâu.

Nhưng phần hồn của cuốn sách phải đến từ chính tác giả.

7. Thuê chấp bút không có nghĩa là tác giả đứng ngoài quá trình viết

Đây có lẽ là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất.

Có người nghĩ mình chỉ cần tham gia vài buổi phỏng vấn.

Sau đó người viết sẽ tự xử lý toàn bộ phần còn lại.

Trong thực tế, tác giả vẫn phải đồng hành với dự án.

Họ cần:

• theo dõi tiến độ;
• trả lời những câu hỏi phát sinh;
• cung cấp thêm chất liệu khi cần;
• xác nhận thông tin;
• đọc bản thảo;
• phản hồi khi câu chuyện chưa đúng;
• chỉ ra những điều người viết chưa hiểu đúng về mình.

Tùy dự án, tác giả có thể đọc ở một mốc lớn trong quá trình phát triển bản thảo hoặc review sau khi draft đã tương đối đầy đủ.

Điểm quan trọng không phải là cứ viết xong một chương thì phải gửi ngay một chương.

Quan trọng là có những mốc review hợp lý để cả hai bên nhìn lại tổng thể.

8. Phản hồi và hiệu chỉnh: bản thảo tiến gần hơn tới “đúng”

Khi tác giả đọc bản thảo, những phản hồi như:

“Chi tiết này chưa đúng.”

“Đây không phải cách tôi nghĩ.”

“Câu chuyện này đang thiếu một đoạn.”

“Cách nhắc đến nhân vật này chưa phù hợp.”

“Phần này chưa nói hết ý của tôi.”

đều là những phản hồi hoàn toàn bình thường.

Mục tiêu của review không phải để chứng minh bản nháp ban đầu đã hoàn hảo.

Mà là làm cho bản thảo ngày càng đúng hơn với:

• sự thật mà tác giả muốn kể;
• quan điểm của tác giả;
• tiếng nói của tác giả;
• mục tiêu ban đầu của cuốn sách.

Nếu một phần chất liệu còn thiếu, đôi khi cần quay lại phỏng vấn thêm.

Nếu có dữ kiện cần làm rõ, chúng cần được đối chiếu.

Nếu một đoạn chưa phản ánh đúng tinh thần tác giả, người viết phải chỉnh lại.

Số vòng chỉnh sửa cụ thể nên được xác định theo phạm vi dự án và thỏa thuận của hai bên.

9. Khi nào một bản thảo được xem là hoàn thiện?

Một bản thảo chấp bút hoàn chỉnh chưa phải là một cuốn sách đã in.

Ở giai đoạn này, thành phẩm thường vẫn là một file bản thảo.

Nhưng file đó đã có:

• cấu trúc rõ ràng;
• phần và chương đầy đủ;
• mục lục;
• câu chuyện hoàn chỉnh;
• nội dung được chỉnh sửa;
• các phản hồi quan trọng đã được xử lý;
• và quan trọng nhất: tác giả xác nhận không còn nội dung cần chỉnh sửa thêm trong phạm vi đã thống nhất.

Đó là lúc người chấp bút có thể bàn giao bản thảo hoàn chỉnh.

Và đó cũng là điểm kết thúc của giai đoạn chấp bút.

10. Chấp bút xong chưa có nghĩa là dự án sách đã hoàn thành

Sau bản thảo, một cuốn sách còn phải đi qua các công đoạn tiếp theo.

Tùy phạm vi dự án, những bước đó có thể gồm:

• biên tập;
• hiệu đính;
• dàn trang;
• thiết kế bìa;
• thủ tục xuất bản;
• in ấn;
• phát hành.

Vì vậy, cần phân biệt:

Quy trình chấp bút là quá trình tạo ra bản thảo.

Còn quy trình làm một cuốn sách hoàn chỉnh còn có những giai đoạn xuất bản sau đó.

Bạn có thể xem thêm dịch vụ chấp bút sách để hiểu cách LIBs tổ chức phạm vi công việc cho một dự án sách.

11. Trước khi làm việc với người chấp bút, bạn nên chuẩn bị gì?

Bạn không cần viết sẵn cuốn sách.

Nhưng nên chuẩn bị ít nhất 6 điều.

1. Mục tiêu cuốn sách

Bạn muốn cuốn sách này tồn tại để làm gì?

2. Nhóm độc giả

Bạn đang muốn nói với ai?

3. Những câu chuyện hoặc chất liệu quan trọng

Đâu là những trải nghiệm, bài học, kiến thức hoặc câu chuyện bạn muốn giữ lại?

4. Tư liệu hiện có

Nếu có bài viết, video, ảnh hoặc tài liệu liên quan, hãy tập hợp lại.

Không cần đầy đủ ngay từ đầu.

5. Thời gian có thể dành cho dự án

Bạn cần có thời gian cho:

• phỏng vấn;
• trao đổi;
• cung cấp thêm chất liệu;
• review bản thảo.

6. Sự sẵn sàng đồng hành

Đây là yếu tố rất quan trọng.

Bạn càng tham gia sát với dự án, người chấp bút càng có nhiều chất liệu để hiểu bạn.

Bạn càng kể sâu, kể thật và cung cấp nhiều tình tiết thì cuốn sách càng mang rõ dấu ấn của chính bạn.

Người chấp bút không thay thế tác giả

Một người chấp bút giỏi có thể giúp bạn:

• nhìn rõ câu chuyện hơn;
• khai thác sâu hơn;
• tổ chức lại những gì đang rời rạc;
• chuyển trải nghiệm thành một bản thảo có thể đọc được.

Nhưng họ không thể sống thay cuộc đời của bạn.

Không thể có cảm xúc thay bạn.

Không thể nhớ thay bạn những gì chưa được kể.

Và cũng không thể tạo ra chiều sâu nếu chính tác giả không tham gia.

Chấp bút tốt là khi người viết giúp tác giả kể câu chuyện của mình rõ hơn, sâu hơn và có cấu trúc hơn — nhưng khi cuốn sách hoàn thành, người đọc vẫn cảm nhận được con người thật đứng phía sau từng trang viết.

Nếu bạn đang có một câu chuyện, một chuyên môn hoặc một hành trình muốn phát triển thành sách nhưng chưa biết nên bắt đầu từ đâu, có thể liên hệ với Legacy Ink Books để cùng xác định lộ trình phù hợp cho cuốn sách của mình.